“APARDI SELLƏR SARANI” XALQ MAHNISININ FOLKLOR VƏ MUSİQİŞÜNASLIQ BAXIMINDAN TƏDQİQİ

“Apardı sellər Saranı” xalq mahnısının folklor və musiqişünaslıq baxımından tədqiqi

A FolklorIc and MusIcologIcal Study of the Folk Song “Apardı Seller Saranı”

Nazim Quliyev [1]

Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi, dosent

Naxçıvan Dövlət Universiteti, Azərbaycan

ORCID: 0009-0006-4867-2158

Özet

Bu makale, Azerbaycan halk müziğinin en önemli ve köklü kollarından biri olan âşık yaratıcılığı çerçevesinde geniş bir yaygınlık kazanmış “Apardı Seller Saranı” halk şarkısının tarihsel, kültürel ve müzikal özelliklerini incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, söz konusu eserin ortaya çıkış koşullarını, folklorik kaynaklarını, şiirsel yapısını ve müzik dilini değerlendirmek, aynı zamanda şarkının Nahçıvan âşık mühiti ile olan ilişkilerini ortaya koymaktır. Çalışmada halk müziği örneklerinin yüzyıllar boyunca sözlü gelenek aracılığıyla kuşaktan kuşağa aktarıldığı, bu nedenle birçok eserin yaratıcılarının zamanla unutulduğu ve eserlerin halk yaratıcılığının ortak mirası hâline geldiği vurgulanmaktadır.

Araştırma kapsamında “Apardı Seller Saranı” şarkısının farklı bölgelerde yaşayan varyantları incelenmiş, eserin sözlü gelenek içerisinde değişime uğrayarak günümüze ulaştığı belirlenmiştir. Şarkı metninde yer alan Arpa Çayı, Muğanlı, Muğancık-Mehrab ve Muğancık-Müslüm gibi coğrafi adların Nahçıvan’ın Şərur bölgesiyle bağlantıları değerlendirilmiş, bu durum eserin söz konusu bölgede ortaya çıkmış olabileceğine dair görüşleri güçlendirmiştir. Bölge sakinlerinin hafızasında yaşayan rivayetler, göçebe hayvancılık gelenekleri ve doğal afetlerle ilgili anlatılar da araştırmanın folklorik kaynakları arasında yer almıştır.

Çalışmada şarkının müzikal yapısı ayrıca analiz edilmiştir. Melodik gelişim özellikleri, âşık müziğine özgü entonasyonlar, karakteristik aralıklar, ritmik yapı ve icra üslubu bakımından eserin Azerbaycan âşık sanatının temel özelliklerini yansıttığı belirlenmiştir. Şarkının melodisinde hissedilen duygusal gerilim ile Nahçıvan bölgesinin tarihsel yaşam koşulları ve sert doğal çevresi arasında ilişki kurulmuştur.

Makale ayrıca Nahçıvan âşık mühitinin Azerbaycan âşık sanatının gelişimindeki yerini değerlendirmekte, Ağ Âşık Allahverdi Kosacanlı, Âşık Ali, Âşık Ələsgər ve Âşık Cəlil gibi ustaların sanatsal faaliyetlerine değinmektedir. Bu sanatçıların saz havalarının gelişimine ve âşık geleneklerinin korunmasına yaptıkları katkılar incelenmiştir.

Sonuç olarak araştırma, “Apardı Seller Saranı” halk şarkısının yalnızca bir müzik örneği değil, aynı zamanda halkın tarihsel hafızasını, yaşam biçimini, estetik düşüncesini ve kültürel kimliğini yansıtan önemli bir folklor mirası olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma, Nahçıvan âşık mühitinin Azerbaycan müzik kültüründeki yerinin daha kapsamlı biçimde anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler: Nahçıvan âşık mühiti, Apardı Seller Saranı, halk müziği, Azerbaycan folkloru, âşık sanatı, müzik folkloru

Abstract

This article examines the historical, cultural, and musical characteristics of the folk song “Apardı Seller Saranı,” one of the most prominent examples of Azerbaijani folk music within the tradition of ashug art. The primary objective of the study is to investigate the origins of the song, its folkloric foundations, poetic structure, and musical language, as well as to identify its connections with the ashug environment of Nakhchivan. The research emphasizes the significance of folk songs as an important component of Azerbaijan’s intangible cultural heritage and highlights their role in preserving collective memory, national identity, and traditional values.

The study discusses the transmission of folk music through oral tradition and notes that many works have survived for centuries despite the gradual disappearance of information about their original creators. Particular attention is paid to the different regional versions of “Apardı Seller Saranı,” which demonstrate the song’s widespread popularity and its enduring place in the cultural memory of the Azerbaijani people. The geographical references mentioned in the lyrics, including the Arpa River and the settlements of Muğanlı, Muğancıq-Məhrəm, and Muğancıq-Müslüm, are analyzed in relation to the Sharur region of Nakhchivan. These geographical and historical connections support the view that the song may have originated within this cultural environment.

The musical structure of the song is also examined. Its melodic development, characteristic intervals, rhythmic organization, and performance style reveal essential features of Azerbaijani ashug music. The study demonstrates that the emotional depth of the melody reflects not only personal experiences expressed in the lyrics but also the historical living conditions, natural environment, and cultural traditions of the region. The relationship between poetic text and musical expression is evaluated as one of the key factors contributing to the artistic value of the song.

Furthermore, the article explores the role of the Nakhchivan ashug environment in the development of Azerbaijani musical culture. Special attention is devoted to the artistic heritage of prominent ashugs such as Ag Ashug Allahverdi Kosajanli, Ashug Ali, Ashug Alasgar, and Ashug Jalil, whose contributions played an important role in the preservation and enrichment of ashug traditions and saz music.

The study concludes that “Apardı Seller Saranı” is not merely a folk song but also a valuable cultural monument reflecting the historical memory, worldview, aesthetic values, and cultural identity of the Azerbaijani people. The findings contribute to a deeper understanding of the Nakhchivan ashug tradition and its significant place within the broader context of Azerbaijan’s musical and folkloric heritage.

Keywords: Nakhchivan ashug tradition, Apardı Seller Saranı, folk music, Azerbaijani folklore, ashug art, musical folklore