GAZİ KARS’IN İSTİLÂ VE İŞGAL DÖNEMİNDE KALEME ALINAN İSTİMDAD VE TEVESSÜL ŞİİRLERİ

GAZİ KARS’IN İSTİLÂ VE İŞGAL DÖNEMİNDE KALEME ALINAN İSTİMDAD VE TEVESSÜL ŞİİRLERİ

ISTIMDĀD AND TAWASSUL POEMS COMPOSED DURING THE PERIOD OF INVASION AND OCCUPATION

Birol YILDIRIM[1]

Dr. Öğr. Üyesi

Kafkas Üniversitesi, Türkiye

ORCID:   0000-0003-4640-8549

“Geliniz feryada kardaş, nâle ve feryat edenler için

Bütün dünyayı namerdim eğer âhımla ey Aciz

Cehennem yapmazsam bu hâneleri berbad edenler için

Geliniz imdada kardaş, bizden istimdât edenler için”

Ahmed Cevad[2]

Özet

Gazi Kars şehrinin uğradığı birçok işgal, bu işgallerden kurtarılması, zorlu göçler, savaşlarda verilen kayıplar, geçmişten günümüze geçirdiği zorlu süreçler, bu yörede yaşayan şair ve yazarlar, bilge ve ârifler başta olmak üzere milli bilince sahip kişilerin en mühim gündemi olmuş, günümüze başarılı bir şekilde aktarılmıştır. Bu çalışma, işgal altındaki Kars’ta yaşanan siyasî ve askerî felaketlerin, halkın manevî dünyasında nasıl anlamlandırıldığını ve edebî metinlere nasıl yansıdığını ortaya koymaktadır. Kars’ın tarih boyunca uğradığı işgaller, göçler ve savaşlar; bölge şairleri, âşıkları ve dinî önderleri tarafından güçlü bir dinî-millî bilinç çerçevesinde dile getirilmiştir. Şehir, “erenler yatağı” ve “şehitler diyarı” olarak tasvir edilirken, yaşanan acılar camilerin susması, ezanların kesilmesi ve medreselerin mahzun kalması gibi sembollerle anlatılmıştır. Şiirlerde dikkat çeken en önemli unsur, savaşın yalnızca maddî değil, aynı zamanda manevî bir mücadele olarak görülmesidir. Hızır ve İlyas’ın, Kırklar’ın, ‘Üçler’in, meleklerin ve velilerin cephede hazır bulunduğuna inanılmış; özellikle Hasan Harakânî Hazretleri Kars’ın manevî muhafızı olarak merkezi bir konuma yerleştirilmiştir. Âşık Şenlik, İrşadî, Hâfız Recep Hıfzı ve diğer şairler, Hazreti Ali’yi Zülfikâr’ı ve Düldül’ü ile savaş meydanına davet ederek mücadeleyi kutsal bir çerçevede sunmuşlardır. Bu anlatılar, Bedir Savaşı’ndaki meleklerin yardımına atıfla Kur’ânî temellere dayandırılmıştır. Kars halkı arasında, zor zamanlarda dilek ve duaların suya bırakılarak ilahî divana ulaştırıldığına dair gelenekler de aktarılmaktadır. Bahse onu olan inceleme, Kars savunmasını tarihî bir hadise olmanın ötesinde tasavvuf iman, velayet ve şehadet kavramları etrafında şekillenen kolektif bir hafıza ve manevî direniş anlatısı olarak ele almaktadır. Saldırıya uğradığında Evliya şâhı Harakânî Hazretleri başta olmak üzere nice bin velinin imdada yetişeceği, evliya yatağı olması hasebiyle alınamayacağı gerçeği şairler tarafından dile getirilmiştir. Zira bu uğurda milyonla ifade edilen şehitler verilmiştir. Bu konu ile ilişkilendirdiğimiz kavramlardan olan tevessül ve istimdâd tasavvufî çevrede geniş yer bulmuştur. Bu çalışma ile ortaya koymayı amaçladığımız düşünce tevessül ve istimdâdın zor zamanlarda halk için bir sığınak ve ilahi yardımı elde etme vesilesi olduğudur.

Anahtar Kelimeler: Gazi Kars, Rus İstilası, Tevessül, İstimdad, Velîler, Tasavvuf

Abstract

This study examines how the political and military catastrophes experienced in the city of Kars during periods of occupation were interpreted within the spiritual world of the local population and reflected in literary texts. Throughout its history, Kars has endured numerous invasions, forced migrations, and significant wartime losses. These traumatic experiences have been preserved and transmitted across generations, becoming a central theme for local poets, minstrels, scholars, and spiritual figures who possessed a strong sense of national and religious consciousness. In literary narratives, Kars is frequently depicted as a “land of saints” and a “homeland of martyrs.” The suffering of the people is symbolized through powerful imagery such as silent mosques, the cessation of the call to prayer, and abandoned madrasas. A key feature of these works is the perception of war not merely as a physical struggle but as a profoundly spiritual battle. Supernatural and sacred figures—including Khidr and Elijah, the Forty Saints, the Three, angels, and various saints—are believed to assist believers on the battlefield. Among these, Hasan Harakânî emerges as a central spiritual protector of Kars. Poets such as Âşık Şenlik, İrşadî, and Hâfız Recep Hıfzı frame the struggle within a sacred context by invoking حضرت علي (Hazrat Ali), along with his sword Zulfiqar and his horse Dul Dul. These depictions are often grounded in Qur’anic references, particularly the divine assistance granted to believers during the Battle of Badr. Additionally, local traditions—such as casting written prayers into water to symbolically deliver them to the divine realm—highlight the community’s spiritual resilience. Ultimately, this study argues that the defense of Kars transcends a mere historical event, evolving into a collective memory shaped by Sufi concepts such as faith, sainthood, martyrdom, intercession (tawassul), and seeking aid (istimdad). These notions function as vital spiritual mechanisms, offering hope, solidarity, and a means of seeking divine assistance in times of crisis.

Keywords: Gazi Kars; Russian Invasion; Tawassul; Istimdād; Saints; Sufism