FÜZULİNİN ƏRƏBCƏ ŞEİRLƏRİNDƏ ƏRƏB POETİK ƏNƏNƏLƏRİNİN TƏZAHÜRÜ

FÜZULİNİN ƏRƏBCƏ ŞEİRLƏRİNDƏ ƏRƏB POETİK ƏNƏNƏLƏRİNİN TƏZAHÜRÜ

MANIFESTATIONS OF ARAB POETIC TRADITIONS IN FUZULI’S ARABIC POETRY

Ruhəngiz Cümşüdlü [1]

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası 

Akademik Z.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu, Azərbaycan

ORCID: 0009-0007-3919-6599

Özet

Bu makale, büyük Azerbaycan şairi Muhammed Fuzûlî’nin Arapça şiirlerinde Arap poetik geleneklerinin yansımalarını incelemektedir. Türk, Fars ve Arap edebî-kültürel çevrelerinin ortak mirasını temsil eden Fuzûlî, üç dilde kaleme aldığı eserlerle Doğu edebiyatının en seçkin simalarından biri hâline gelmiştir. Onun Arapça kasideleri, yalnızca çok yönlü edebî şahsiyetinin değil, aynı zamanda Azerbaycan ve Arap edebiyatları arasındaki tarihî ve kültürel etkileşimin de önemli göstergelerindendir. Bu nedenle Fuzûlî’nin Arapça şiirleri hem şairin genel sanat anlayışı çerçevesinde hem de klasik Arap şiir geleneği bağlamında değerlendirilmelidir.

Araştırmanın temel amacı, Fuzûlî’nin Arapça şiirlerinde Arap poetik geleneklerinin etkilerini belirlemek ve bu etkilerin tema, üslup, imge sistemi, mecaz kullanımı ve şiirsel yapı düzeyindeki yansımalarını ortaya koymaktır. Çalışmada karşılaştırmalı-tipolojik ve tarihî-edebî yöntemlerden yararlanılmış, Fuzûlî’nin Arapça kasideleri klasik Arap şiirinin önde gelen temsilcileri olan Kays b. el-Mülavvah, Cemîl Buseyne, Hassan b. Sâbit, Ka‘b b. Züheyr ve el-Mütenebbî gibi şairlerin eserleriyle karşılaştırmalı olarak incelenmiştir.

Araştırma sonuçları, Fuzûlî’nin Arap diline, klasik Arap belagatına, şiirsel ifade araçlarına ve edebî geleneklere son derece hâkim olduğunu göstermektedir. Şair, Arap şiirinden yalnızca etkilenmekle kalmamış, bu mirası yaratıcı biçimde yeniden yorumlayarak özgün bir poetik sistem oluşturmuştur. Özellikle peygamber methiyeleri geleneği (el-medîh en-nebevî), onun Arapça kasidelerinin hem düşünsel hem de estetik yapısının şekillenmesinde önemli rol oynamıştır. Fuzûlî’nin şiirlerinde Hz. Muhammed’e duyulan sevginin tasavvufî ve sembolik boyutları, klasik Arap şiirinde görülen methiye anlayışıyla uyumlu biçimde işlenmiştir.

Çalışmada ayrıca Fuzûlî’nin, klasik Arap şiirine özgü bazı sanatsal tekniklerden ustalıkla yararlandığı ortaya konulmuştur. Bunlardan biri, övülen kişi ile şair arasındaki ilişkinin âşık-maşuk ilişkisi şeklinde tasvir edilmesidir. El-Mütenebbî başta olmak üzere birçok Arap şairinde görülen bu yöntem, Fuzûlî’nin şiirlerinde yeni anlam katmanları kazanmış ve eserlerin sanatsal etkisini güçlendirmiştir. Bunun yanı sıra kasidelerin yapısal özellikleri, nesîb ve methiye bölümleri arasındaki ilişki, sembolik imgeler ve metaforik anlatım biçimleri de ayrıntılı olarak değerlendirilmiştir.

Sonuç olarak Fuzûlî’nin Arapça şiirleri, Arap poetik geleneğinin yaratıcı biçimde benimsenmesinin ve yeniden yorumlanmasının başarılı örneklerinden biridir. Bu eserler yalnızca klasik Arap şiiriyle olan yakın ilişkileri ortaya koymakla kalmamakta, aynı zamanda Azerbaycan-Arap edebî ilişkilerinin tarihî gelişiminin ve kültürlerarası etkileşimin önemli belgeleri olarak da değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Fuzûlî, Arapça şiirler, kaside, Arap şiiri, poetik gelenek, klasik edebiyat, peygamber methiyesi, karşılaştırmalı edebiyat

Abstract

This article examines the manifestation of Arab poetic traditions in the Arabic-language poetry of the great Azerbaijani poet Muhammad Fuzuli. As one of the most prominent representatives of classical Azerbaijani literature, Fuzuli created literary works in Azerbaijani Turkish, Persian, and Arabic, successfully synthesizing the cultural and literary achievements of these traditions. His Arabic qasidas occupy a special place within his literary heritage and provide valuable material for studying the interaction between Azerbaijani and Arab literary cultures.

The study aims to identify the influence of Arab poetic traditions on Fuzuli’s Arabic poems and to determine the forms through which these traditions are reflected in their thematic content, imagery, stylistic features, and artistic structure. The research is based on comparative-typological and historical-literary methods, enabling the analysis of similarities and connections between Fuzuli’s Arabic qasidas and the works of prominent Arab poets such as Qays ibn al-Mulawwah, Jamil Buthayna, Hassan ibn Thabit, Ka’b ibn Zuhayr, and Al-Mutanabbi.

The analysis demonstrates that Fuzuli was deeply familiar with the Arabic language, classical Arabic rhetoric, poetic imagery, and literary conventions. His Arabic poems reveal a creative assimilation of Arab poetic models rather than mere imitation. The study identifies numerous parallels in thematic orientation, praise poetry, prophetic eulogies, symbolic imagery, metaphorical language, and structural organization. Particular attention is devoted to the tradition of prophetic praise (al-madih al-nabawi), which significantly influenced the ideological and artistic features of Fuzuli’s Arabic qasidas.

The article also highlights the poet’s use of literary techniques characteristic of classical Arabic poetry, including the transformation of the relationship between the poet and the praised figure into a symbolic lover-beloved relationship. This artistic device, widely employed by Al-Mutanabbi and other Arab poets, became an important component of Fuzuli’s poetic system.

The results of the study confirm that Fuzuli’s Arabic poetry represents a remarkable example of intercultural literary interaction and demonstrates his profound mastery of Arab poetic aesthetics. His Arabic qasidas occupy a worthy place within the broader context of classical Arabic poetry and contribute significantly to the history of Azerbaijani-Arab literary relations.

Keywords: Fuzuli, Arabic poetry, qasida, Arab poetic traditions, classical literature, poetic influence, prophetic praise, comparative literary studies