ATALAR SÖZÜ VƏ ZƏRB-MƏSƏLLƏRDƏ VASİTƏSIZ KOMMUNİKATİV AKT

ATALAR SÖZÜ VƏ ZƏRB-MƏSƏLLƏRDƏ VASİTƏSIZ KOMMUNİKATİV AKT

DIRECT COMMUNICATIVE ACTS IN PROVERBS AND SAYINGS

Fərqanə Məmmədova [1]

Müəllim

Bakı Slavyan Universiteti, Azərbaycan

ORCID: 0009-0003-8802-4161

Özet

Makalede Azerbaycan atasözleri ve deyimlerinde yer alan doğrudan ve dolaylı iletişimsel eylemlerin pragmatik ve işlevsel özellikleri incelenmektedir. Söz eylem kuramı çerçevesinde, doğrudan iletişimsel eylemlerde cümlenin dilbilgisel yapısı ile iletişimsel amacı arasındaki uyum ele alınmaktadır. İnceleme sonucunda atasözlerinin hem doğrudan hem de dolaylı söz eylemlerini içerebildiği, deyimlerin ise büyük ölçüde dolaylı iletişimsel yapılar üzerine kurulduğu ortaya konulmaktadır. Azerbaycan folklorundan seçilen örnekler aracılığıyla emir, soru-cevap ve hitap biçiminde kurulan iletişim modelleri değerlendirilmekte; bu yapıların sözdizimsel anlatım gücü ve pragmatik etkileri açıklanmaktadır. Ayrıca atasözleri ve deyimler, halkın dünya görüşünü, kültürel belleğini ve etnokültürel değerlerini yansıtan dilsel yapılar olarak ele alınmaktadır. Molla PenahVâkıf ve Seyid Azim Şirvani’nin şiirlerinden hareketle atasözlerinin irsal-i mesel sanatı içerisindeki estetik ve pragmatik işlevleri değerlendirilmektedir. Sonuç olarak, doğrudan ve dolaylı iletişimsel eylemlerin halk bilgeliğinin aktarımını güçlendirdiği, metinlerin pragmatik etkisini artırdığı ve kültürel değerlerin kuşaklar arasında yaşatılmasına katkı sağladığı belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Atasözleri, deyimler, iletişimsel eylem, doğrudan söz eylemi, dolaylı söz eylemi, pragmatik, folklor dili, sözdizimsel anlatım gücü, etnopragmatik

Abstract

This article examines the pragmatic and functional characteristics of direct communicative acts in proverbs and idioms. Based on speech act theory, it demonstrates that in direct communicative acts there is a complete correspondence between the grammatical form of the sentence and its illocutionary purpose. The study reveals that proverbs may contain both direct and indirect speech acts, whereas idioms are predominantly based on indirect communication. Through examples selected from Azerbaijani folklore, imperative, question–answer, and address patterns are analyzed, and their impact on syntactic expressiveness is explained. The article also discusses proverbs and idioms as ethnocultural structures that reflect the national worldview and cultural memory. Using the works of Molla Penah Vaqif and Seyid Azim Shirvani as examples, the pragmatic and aesthetic functions of proverbs within the framework of the literary device irsal-i mesel (proverb citation) are evaluated. The findings indicate that direct and indirect communicative acts enhance the influence of folk wisdom, strengthen the pragmatic force of the text, and contribute to the transmission of ethnocultural values across generations.

Keywords: Proverbs, idioms, communicative act, direct speech act, indirect speech act, pragmatics, folklore language, syntactic expressiveness, ethnopragmatics