MİRZƏ ƏLƏKBƏR SABİRİN UŞAQ ŞEİRLƏRİNDƏ TƏRBİYƏ MƏSƏLƏLƏRİ

Mİrzə Ələkbər Sabİrİn uşaq şeİrlərİndə tərbİyə məsələlərİ

Educational Issues in the Children's 

Poetry of Mirza Alakbar Sabir

Qubaxanım Baxşiyeva [1]

Müəllim 

Azərbaycan İdman Akademiyası, Azərbaycan

ORCID: 0009-0006-2219-8945

Özet

Mirza Elekber Sabir, Azerbaycan edebiyatında eleştirel realizmin ve satirik şiirin önde gelen temsilcilerinden biri olarak önemli bir yere sahiptir. Her ne kadar daha çok toplumsal adaletsizlikleri, cehaleti ve geri kalmışlığı eleştiren satirik eserleriyle tanınsa da, edebî mirasının önemli bir bölümü çocuk edebiyatına ayrılmıştır. Sabir, çocuklar için kaleme aldığı şiirler aracılığıyla aydınlanma düşüncesini, eğitimi, ahlaki değerleri ve toplumsal sorumluluk bilincini yaymayı amaçlamıştır. Onun çocuk şiirleri, sanatsal ifade ile pedagojik amacı birleştirmesi bakımından Azerbaycan eğitim düşüncesinin gelişiminde önemli bir rol oynamaktadır.

Bu çalışmanın amacı, Sabir’in çocuk şiirlerinde yer alan eğitsel unsurları incelemek ve şairin ahlaki ve pedagojik fikirlerini hangi sanatsal araçlarla aktardığını ortaya koymaktır. Araştırmada ahlaki terbiye, anne-babaya ve büyüklere saygı, çalışkanlık, dürüstlük, vatanseverlik, bilgi sevgisi ve eğitimin önemi gibi temalar ele alınmaktadır. Ayrıca şairin didaktik yaklaşımı, mizah ve hicivden yararlanma biçimi ile karmaşık toplumsal ve ahlaki meseleleri çocuk psikolojisine uygun şekilde sunma becerisi değerlendirilmektedir.

Araştırmada tarihsel-karşılaştırmalı, edebî-analitik ve yorumlayıcı yöntemlerden yararlanılmıştır. Sabir’in Hophopname adlı eserinde yer alan çeşitli şiirler incelenerek bunların içerdiği eğitsel mesajlar belirlenmiştir. Ayrıca şairin edebî faaliyetleri ile XIX. yüzyılın sonu ve XX. yüzyılın başlarında Azerbaycan’da gelişen aydınlanma hareketi arasındaki ilişki de değerlendirilmiştir.

Araştırma sonuçları, Sabir’in çocuk şiirlerinin yalnızca estetik bir işleve sahip olmadığını, aynı zamanda önemli bir eğitsel ve toplumsal görev üstlendiğini göstermektedir. Şair; canlı imgeler, sade bir dil, halk bilgeliği, atasözleri, fabllar ve öğretici hikâyeler aracılığıyla çocuklarda olumlu karakter özelliklerinin ve eleştirel düşünme becerilerinin gelişmesini teşvik etmektedir. Şiirlerinde çalışkanlık, doğruluk, sorumluluk ve zihinsel gelişim gibi değerleri öne çıkarırken tembellik, dürüst olmayan davranışlar, cehalet ve bencillik gibi olumsuz özellikleri eleştirmektedir.

Mirza Elekber Sabir, Azerbaycan çocuk edebiyatının ve eğitim düşüncesinin gelişimine önemli katkılarda bulunmuştur. Eserleri, taşıdığı evrensel ahlaki değerler ve genç nesillerin yetiştirilmesine sağladığı katkılar nedeniyle günümüzde de önemini korumaktadır. Sabir’in çocuk şiirleri, sanatsal yaratıcılık, millî kültür ve pedagojik ideallerin başarılı bir sentezi olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler: Mirza Elekber Sabir; çocuk edebiyatı; eğitim; aydınlanma; ahlak; emek eğitimi; vatanseverlik

Abstract

Mirza Alakbar Sabir occupies a distinguished place in the history of Azerbaijani literature as one of the leading representatives of critical realism and satirical poetry. Although he is primarily known for his satirical works addressing social injustice, ignorance, and backwardness, an important part of his literary heritage is devoted to children’s literature. Through his poems written for young readers, Sabir sought to promote enlightenment, education, moral values, and social responsibility. His children’s poetry combines artistic expression with pedagogical purpose and therefore plays a significant role in the development of Azerbaijani educational thought.

The aim of this study is to examine the educational aspects of Sabir’s children’s poems and to analyze the artistic means through which the poet conveyed moral and pedagogical ideas. The research focuses on themes such as moral upbringing, respect for parents and elders, diligence, honesty, patriotism, love of knowledge, and the importance of education. Particular attention is paid to the poet’s didactic approach, his use of satire and humor, and his ability to adapt complex social and ethical issues to the psychological characteristics of children.

The study employs historical-comparative, literary-analytical, and interpretative methods. Various poems included in Sabir’s collection Hophopname are analyzed in order to identify the educational messages embedded in their content. The research also examines the relationship between Sabir’s literary activity and the broader Azerbaijani enlightenment movement of the late nineteenth and early twentieth centuries.

The findings demonstrate that Sabir’s children’s poetry performs not only an aesthetic function but also a significant educational and social role. Through vivid imagery, accessible language, folk wisdom, proverbs, fables, and instructive narratives, the poet encourages children to develop positive character traits and critical thinking skills. His poems promote the values of hard work, truthfulness, responsibility, and intellectual development while criticizing laziness, dishonesty, ignorance, and selfishness.

The study concludes that Mirza Alakbar Sabir made a substantial contribution to the development of Azerbaijani children’s literature and educational thought. His works remain relevant today due to their enduring moral values and their potential to contribute to the upbringing of younger generations. Sabir’s children’s poetry represents an important synthesis of artistic creativity, national culture, and pedagogical ideals.

Keywords: Mirza Alakbar Sabir; children’s literature; education; enlightenment; morality; labor education; patriotism