İSLAM TARİHİNDE KADINLAR

WOMEN IN ISLAMIC HISTORY

İSLAM TARİHİNDE KADINLAR

Emine ÖZTÜRK[1]

Prof. Dr. 

Kafkas Üniversitesi, Türkiye

ORCID: 0000-0003-2127-7431

Salih AYDEMİR[2]

Doç.   Dr.  

Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Türkiye

ORCID: 0000-0002-9473-7358

 Özet

Bu çalışma, “İslam’da kadın” tartışmalarındaki indirgemeci ve kutuplaştırıcı yaklaşımları aşarak kadınların konumunu “İslam tarihi içinde kadın” perspektifiyle ele almayı amaçlamaktadır. Bu yaklaşım, Kur’an ve Sünnet’in normatif ilkeleri ile Müslüman toplumların farklı dönemlerde ortaya koyduğu tarihsel pratikleri birbirinden ayırmayı metodolojik bir zorunluluk olarak görür. Çalışma, isnad temelli klasik İslam tarihçiliği geleneğine dayanarak siyer, hadis, tarih ve tabakat literatürünü temel kaynaklar olarak kullanmakta; aynı zamanda modern tarih ve toplumsal cinsiyet çalışmalarının bulgularıyla eleştirel bir okuma geliştirmektedir.

Makale, İslam öncesi Arabistan’da kabileci-patriyarkal yapı içinde kadınların sınırlı hukukî ve sosyal statüsünü; Kur’an’ın ontolojik ve ahlâkî eşitlik paradigmasıyla (nafs-i vâhide, moral öznellik ve takvâ ölçütü) getirdiği etik kırılmayı ve Hz. Peygamber dönemiyle birlikte görülen hukukî-sosyal dönüşümü tartışır. Kadın sahabilerin bilgi aktarımı, hadis rivayeti, ictihadî muhakeme ve kamusal ahlâkî otorite alanlarındaki etkinliği özel olarak incelenir. İslam sonrası süreçte ise fetihler, imparatorluklaşma, sınıfsallaşma ve yerel kültürel geleneklerin etkisiyle kadınların kamusal görünürlüğünün daralması; buna rağmen ilmî ve hukukî ağlarda kadınların varlığını sürdürmesi vurgulanır. Sonuç olarak çalışma, kadınların İslam tarihindeki statüsünün tek çizgili bir “gerileme” ya da “ilerleme” anlatısıyla açıklanamayacağını; normatif idealler ile tarihsel pratikler arasındaki gerilimin, dönemler ve coğrafyalar arasında farklılaşan çok katmanlı bir tablo ürettiğini ileri sürer.

Anahtar Kelimeler: İslam Tarihi, Kadın, Kur’an, Sahabe Kadınlar, Hadis Rivayeti, Toplumsal Cinsiyet, İsnad, İslam Hukuku

Abstract

This study addresses women’s status through the framework of “women in Islamic history,” deliberately distinguishing Islam’s foundational normative texts from the historically contingent practices of Muslim societies. Such a distinction is methodologically crucial, as contemporary debates often oscillate between apologetic idealization—treating Islamic texts as equivalent to historical realities—and reductive critiques that conflate Islam with patriarchal socio-cultural formations across time and place. Grounded in the isnād-based tradition of Islamic historiography, the article draws on sīra, ḥadīth, tārīkh, and ṭabaqāt literature while engaging modern scholarship in history and gender studies to develop a contextual, non-reductionist analysis.

The article first reconstructs the patriarchal and tribal structures of pre-Islamic Arabia, highlighting constraints on women’s legal autonomy and the Qur’anic condemnation of female infanticide as an ethical rupture. It then examines the Qur’anic paradigm of ontological and moral equality, emphasizing shared origin (nafs wāḥida), full moral agency, and spiritual accountability. The Prophetic period is presented as a transformative phase in which women acquired legal capacity, economic agency, and participation in communal life. Particular attention is given to female Companions as authoritative transmitters of knowledge and legal reasoning—most notably ʿĀʾisha’s critical juridical authority—demonstrating that early Islamic epistemic legitimacy was not gender-dependent.

Finally, the study traces post-Prophetic transformations shaped by imperial expansion, court culture, social stratification, and local customs, which often restricted public visibility without nullifying women’s legal personhood. The Ottoman case is highlighted to illustrate women’s continued engagement with legal institutions. Overall, the article argues that women’s historical experiences in Islamic civilization reflect a complex interplay between normative ideals and shifting socio-political contexts, resisting monolithic narratives of either continuous empowerment or uniform marginalization.

Keywords: Islamic History, Women, Qur’an, Female Companions, Hadith Transmission, Gender, Isnād, Islamic Law