TÜRK DÜŞÜNCESİNİN TARİHSEL VE SOSYOLOJİK İNŞASI: HİLMİ ZİYA ÜLKEN VE ZİYA GÖKALP ÜZERİNDEN KARŞILAŞTIRMALI BİR ANALİZ

TÜRK DÜŞÜNCESİNİN TARİHSEL VE SOSYOLOJİK İNŞASI:

HİLMİ ZİYA ÜLKEN VE ZİYA GÖKALP ÜZERİNDEN KARŞILAŞTIRMALI BİR ANALİZ

THE HISTORICAL AND SOCIOLOGICAL CONSTRUCTION OF TURKISH THOUGHT: A COMPARATIVE ANALYSIS THROUGH HİLMİ ZİYA ÜLKEN AND ZİYA GÖKALP

Emine ÖZTÜRK[1]

Prof. Dr. 

Kafkas Üniversitesi, Türkiye

ORCID: 0000-0003-2127-7431

Salih AYDEMİR[2]

Doç.   Dr.  

Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Türkiye

ORCID: 0000-0002-9473-7358

Özet

Bu çalışma, Türk düşünce tarihinin iki temel ve kurucu metni olan Hilmi Ziya Ülken’in Türk Tefekkürü Tarihi ile Ziya Gökalp’in Türk Uygarlığı Tarihi adlı eserlerini karşılaştırmalı ve disiplinlerarası bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, yalnızca iki düşünürün fikirlerini yan yana koymakla kalmayıp, aynı zamanda onların metodolojik yaklaşımlarını, kavramsal çerçevelerini ve Türk düşünce geleneğini yorumlama biçimlerini analitik bir düzlemde çözümlemektedir.

Bu bağlamda, Ülken’in daha çok epistemolojik, felsefi ve tarihsel süreklilik vurgusu taşıyan yaklaşımı ile Gökalp’in sosyolojik, kültürel ve normatif yönelimli analizleri birlikte değerlendirilmiştir. Ülken, Türk düşüncesini evrensel felsefe tarihi içinde konumlandırarak bilgi üretim süreçleri, zihniyet yapıları ve entelektüel süreklilikler üzerinde dururken; Gökalp, toplumsal yapılar, kolektif bilinç, kültür-medeniyet ayrımı ve milli kimlik inşası gibi kavramlar üzerinden daha sistematik ve toplumbilimsel bir çerçeve sunmaktadır.

Çalışmada ayrıca, her iki düşünürün modernleşme, Batılılaşma ve milli kimlik tartışmalarına yaklaşımları karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Bu doğrultuda, Türk düşüncesinin yalnızca kronolojik bir fikirler dizisi olmadığı; aksine toplumsal yapı, kültürel dinamikler, tarihsel kırılmalar ve medeniyet tasavvurlarıyla iç içe geçmiş çok katmanlı bir sistem oluşturduğu ortaya konulmuştur.

Sonuç olarak bu çalışma, Türk düşünce tarihinin anlaşılmasında felsefi ve sosyolojik yaklaşımların birbirini tamamlayıcı nitelikte olduğunu ve bu iki perspektifin birlikte ele alınmasının daha bütüncül ve derinlikli bir analiz imkânı sunduğunu savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Türk düşünce tarihi,  Hilmi Ziya Ülken, Ziya Gökalp, Epistemoloji, Sosyoloji, Kültür ve medeniyet, Modernleşme, Milli kimlik, Karşılaştırmalı analiz, Fikirler tarihi, Toplumsal yapı

Abstract

This study examines two foundational works of Turkish intellectual history, The History of Turkish Thought by Hilmi Ziya Ülken and The History of Turkish Civilization by Ziya Gökalp, through a comparative and interdisciplinary perspective. Rather than merely juxtaposing the ideas of these two thinkers, the research analytically explores their methodological approaches, conceptual frameworks, and interpretations of the Turkish intellectual tradition.

In this context, Ülken’s epistemological and philosophical approach—emphasizing historical continuity and intellectual structures—is evaluated alongside Gökalp’s sociological and cultural analyses, which focus on social organization, collective consciousness, the distinction between culture and civilization, and the construction of national identity. While Ülken situates Turkish thought within the broader context of universal philosophy, Gökalp offers a more systematic sociological framework grounded in cultural and societal dynamics.

The study also comparatively analyzes both thinkers’ approaches to modernization, Westernization, and national identity debates. It argues that Turkish thought should not be considered merely as a chronological sequence of ideas, but rather as a multilayered system shaped by the interplay of social structures, cultural dynamics, historical ruptures, and civilizational visions.

Ultimately, this research demonstrates that philosophical and sociological approaches are complementary in understanding Turkish intellectual history, and that integrating these perspectives enables a more comprehensive and in-depth analysis.

Key Words: Turkish intellectual history, Hilmi Ziya Ülken, Ziya Gökalp, Epistemology, Sociology, Culture and civilization, Modernization, National identity, Comparative analysis, History of ideas, Social structure