XAQANİ ŞİRVANİ YARADICILIĞINDA TƏSƏVVÜFÜN YERİ

XAQANİ ŞİRVANİ YARADICILIĞINDA TƏSƏVVÜFÜN YERİ

THE PLACE OF SUFISM IN KHAGANI SHIRVANI’S WORKS

Rəna Rzayeva [1]

Filologiya üzrə  fəlsəfə doktoru, dosent

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Şərqşünaslıq İnstitutu, Azərbaycan

ORCID: 0009-0006-9301-2925

Özet

Klasik Azerbaycan edebiyatının en seçkin temsilcilerinden biri olan Hâkânî Şirvânî, yalnızca Azerbaycan edebiyatının değil, aynı zamanda bütün İslam Doğusunun yetiştirdiği büyük şair ve mütefekkirlerden biridir. O, eserlerinde yüksek sanatkârlığı, derin felsefi düşünceyi ve güçlü insani değerleri bir araya getirmiştir. Hâkânî’nin edebî mirası kasideler, gazeller, rubailer, mektuplar ve Azerbaycan edebiyatının ilk önemli mesnevilerinden biri kabul edilen “Töhfətül-İraqeyn” adlı eseri kapsamaktadır. Şairin eserleri kısa sürede Yakın ve Orta Doğu coğrafyasında tanınmış, sonraki dönemlerde birçok şair ve düşünür üzerinde etkili olmuştur.

Bu makalede Hâkânî Şirvânî’nin eserlerinde tasavvufun yeri ve etkisi incelenmektedir. Tasavvuf, Orta Çağ İslam dünyasının manevi ve fikrî hayatında önemli bir rol oynamış, edebiyatı, felsefeyi ve ahlak anlayışını derinden etkilemiştir. Tasavvufun yaygınlık kazandığı bir dönemde yaşayan Hâkânî’nin bu düşünce sisteminden etkilenmemesi mümkün değildi. Her ne kadar o doğrudan bir mutasavvıf şair olarak değerlendirilmese de, eserlerinde tasavvufî semboller, irfanî düşünceler ve mistik çağrışımlar geniş yer tutmaktadır.

Çalışmada özellikle ilahi aşk, hakikati arama, nefsin terbiye edilmesi, dünyevi arzulardan uzaklaşma, manevi olgunlaşma ve Allah’a yakınlaşma gibi tasavvufun temel kavramları ele alınmaktadır. Bunun yanı sıra şairin Ahilik geleneğiyle olan ilişkisi ve bu geleneğin ahlaki ilkelerinin onun dünya görüşüne etkisi değerlendirilmektedir. Hâkânî’nin şiirlerinde yer alan semboller, mecazlar ve tasavvufî terimler ayrıntılı şekilde incelenmiş, bunların şairin düşünce sistemindeki yeri ortaya konulmuştur.

Araştırma sonucunda Hâkânî Şirvânî’nin eserlerinde tasavvufun önemli bir yere sahip olduğu belirlenmiştir. Şairin hakikat arayışı, ilahi aşka yönelişi, dünya nimetlerine eleştirel yaklaşımı ve insanın manevi yükselişine verdiği önem, onun tasavvuf düşüncesiyle yakınlığını açıkça göstermektedir. Bu yönüyle Hâkânî’nin eserleri yalnızca estetik değeriyle değil, aynı zamanda taşıdığı derin felsefi ve irfanî içerikle de dikkat çekmektedir. Onun edebî mirasına tasavvuf perspektifinden yaklaşmak, hem şairin sanat dünyasını daha iyi anlamaya hem de klasik Azerbaycan edebiyatının manevi ve felsefi temellerini daha derinden kavramaya imkân vermektedir.

Araştırmada ayrıca Hâkânî’nin eserlerinde yer alan tasavvufî sembollerin ve mecazların yalnızca dinî-mistik bir anlam taşımadığı, aynı zamanda dönemin sosyal, ahlaki ve kültürel gerçekliklerini de yansıttığı gösterilmiştir. Bu nedenle şairin poetik mirası, Orta Çağ Doğu düşüncesinin, insan anlayışının ve manevi değerler sisteminin incelenmesi açısından önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır. Hâkânî’nin eserleri günümüzde de edebî, felsefi ve kültürel açıdan güncelliğini korumaktadır.

Anahtar kelimeler: Hâkânî Şirvânî, tasavvuf, ilahi aşk, Ahilik, uzlet, hakikat arayışı

Abstract 

Khagani Shirvani, one of the most outstanding representatives of classical Azerbaijani literature, occupies a distinguished place in the literary and intellectual history of the medieval East. As a poet, philosopher, and thinker, he enriched Azerbaijani poetry with profound philosophical ideas, high artistic mastery, and strong humanistic values. His literary heritage includes lyrical poems, qasidas, rubais, letters, and the famous masnavi “Tohfat al-Iraqayn,” which is regarded as one of the earliest and most significant examples of epic poetry in Azerbaijani literature. Khagani’s works attracted wide attention not only in Azerbaijan but throughout the Near and Middle East, influencing many later poets and scholars.

The present article examines the place of Sufism in Khagani Shirvani’s creative heritage. Sufism, which played a central role in the intellectual and spiritual life of the medieval Islamic world, profoundly influenced literature, philosophy, and ethical thought. Living in a period when Sufi ideas were widespread and highly influential, Khagani could not remain indifferent to this religious-philosophical movement. Although he cannot be regarded as a purely Sufi poet, his works contain numerous mystical symbols, spiritual concepts, and philosophical reflections closely connected with Sufi teachings.

Particular attention is paid to the poet’s understanding of divine love, self-purification, renunciation of worldly ambitions, moral perfection, and the search for truth. The article also explores Khagani’s relationship with the Akhi tradition and examines how the ethical principles of this movement shaped his worldview and literary expression. Through the analysis of selected poems and qasidas, it becomes evident that many of Khagani’s artistic images and symbolic expressions reflect fundamental Sufi concepts such as spiritual ascension, self-denial, devotion to God, and the quest for inner enlightenment.

The study demonstrates that Sufi thought occupies an important place in Khagani Shirvani’s poetry and contributes significantly to the philosophical depth of his works. Examining his literary legacy from a Sufi perspective allows for a deeper understanding of both the poet’s worldview and the spiritual foundations of classical Azerbaijani literature.

Keywords: Khagani Shirvani, Sufism, Divine Love, Akhism, Uzlat, Search for Truth